Total Kalça Protezi (Total Kalça Artroplastisi – TKP / THA), ileri derece kalça kireçlenmesi (koksartroz), avasküler nekroz veya kalça kırığı yaşayan hastalarda ağrısız ve fonksiyonel bir eklem sağlamak amacıyla uygulanan en başarılı ortopedik cerrahilerden biridir. Ancak ameliyatın başarısı, ameliyat sonrası doğru uygulanan fizyoterapi protokolü ve protezi çıkıklardan (dislokasyon) koruyan altın kurallara uyulması ile doğrudan ilişkilidir.
Bu rehberde; fizyoterapi öğrencileri ve klinisyenler için cerrahi yaklaşımları ve rehabilitasyon prensiplerini, ameliyat olan hastalar için ise yatak içi, transfer ve günlük yaşam ergonomisini derledik.
1. Cerrahi Yaklaşımlar ve Dislokasyon (Çıkık) Önlemleri
Protezin yerinden çıkmasını önlemek için cerrahi insizyonun yapıldığı bölgeye göre ilk 6-12 hafta boyunca bazı hareket kısıtlamalarına harfiyen uyulmalıdır:
Posterior (Arkadan) Yaklaşım İçin 3 Altın Yasak:
- 90 Dereceden Fazla Eğilme Yasağı: Otururken gövdeyi öne doğru 90 dereceden fazla bükmeyin, ayakkabı ve çorap giyerken öne aşırı uzanmayın.
- Bacak Bacak Üstüne Atma Yasağı (Adduksiyon Kısıtlaması): Bacaklarınızı birbirine doğru çaprazlamayın; otururken ve yatarken bacak arasına yastık (abduksiyon yastığı) koyun.
- İçe Dönme Yasağı (İnternal Rotasyon): Ayak parmaklarınızın ve dizinizin içe doğru bakmasına izin vermeyin.
Anterior (Önden) Yaklaşım İçin Önlemler:
Aşırı bacak geriye gitmesi (hiperekstansiyon) ve dış rotasyon hareketlerinden kaçınılmalıdır.
2. Günlük Yaşam Aktivitelerinde Ergonomi ve Transferler
- Yataktan Kalkış: Ameliyatlı bacağı yana açarak, gövdeyi bükmeden sağlam taraftan destek alarak yavaşça oturun.
- Oturma ve Tuvalet Kullanımı: Alçak koltuk ve sandalyelere oturmayın (diz daima kalça seviyesinin altında olmalıdır). Klozet için mutlaka yükseltici aparat kullanın.
- Merdiven Çıkma ve İnme Kuralı:
- Çıkarken: Önce Sağlam Bacak ➡️ Sonra Ameliyatlı Bacak ➡️ En son Koltuk Değneği / Baston (“İyiler Cennete Çıkar”).
- İnerken: Önce Koltuk Değneği ➡️ Sonra Ameliyatlı Bacak ➡️ En son Sağlam Bacak (“Kötüler Cehenneme İner”).
- Araba Transferi: Koltuğu olabildiğince geriye itin, sırtlığı yatırın. Sırtınızı arabaya dönüp oturduktan sonra bacaklarınızı bitişik halde içeriye çevirin.
3. Faz Faz Kalça Protezi Egzersiz Protokolü
Faz 1: Erken Dönem Yatak İçi Egzersizleri (0 – 2. Hafta)
Amaç: Derin ven trombozunu (DVT / pıhtı) önlemek, ödemi azaltmak ve kas pompasını çalıştırmak.
- Ayak Bileği Pompalama (Ankle Pumps): Ayak bileklerini saatte en az 30 kez öne arkaya hareket ettirin.
- İzometrik Quadriceps ve Gluteal Sıkma: Diz kapağını yatağa bastırarak ve kalça kaslarını 5 saniye sıkarak tutma (3 set x 10 tekrar).
- Yatarak Bacak Açma (Abduksiyon): Bacağı yana doğru 20-30 cm kaydırıp geri getirme (bacak arasına yastık koyarak).
- Topuk Kaydırma: Dizi 90 dereceyi geçmeyecek şekilde hafifçe büküp düzeltme.
Faz 2: Ayakta Kuvvetlendirme ve Yürüme Eğitimi (2 – 6. Hafta)
- Walker (Yürüteç) veya çift kanadyen ile fizyoterapist kontrolünde ağırlık aktarımı.
- Ayakta dururken sağlam el ile tutunarak bacağı geriye doğru açma (kalça ekstansiyonu).
- Ayakta dururken bacağı yana doğru açma (kalça abduksiyonu).
- Parmak ucuna ve topuklara yükselme egzersizleri.
Faz 3: İleri Denge ve Bağımsız Yaşama Dönüş (6. Hafta Sonrası)
Tek kanadyenden bastona geçiş, sabit bisiklette düşük dirençli pedal çevirme ve proprioseptif denge egzersizleri ile normal yürüyüş paterninin tam restorasyonu.