Ayak bileği kırıkları (malleol kırıkları), ayağın burkulması, yüksekten düşme veya trafik kazaları gibi yüksek enerjili travmalar sonucu tibia, fibula veya talus kemiklerinde meydana gelen ciddi yaralanmalardır. Alçı, atel veya ameliyat (plak-vida tespiti) sonrası ayağın haftalarca hareketsiz kalması; eklem sertliğine (kontraktür), yoğun ödeme, kas atrofisine ve topallayarak yürümeye neden olur.
Bu rehberde; fizyoterapi öğrencileri için ayak bileği kırık sınıflamalarını (Danis-Weber), hastalar için ise alçı çıkar çıkmaz ödemi dağıtıp yürümeyi normale döndüren adım adım egzersiz protokolünü derledik.
1. Ayak Bileği Kırık Türleri ve Danis-Weber Sınıflaması
Kırık tespiti ve rehabilitasyon süreci, syndesmosis bağının stabilitesine ve kırık hattının seviyesine göre belirlenir:
| Weber Tipi | Kırık Seviyesi (Fibula) | Klinik Yaklaşım |
|---|---|---|
| Weber Tip A | Sindesmoz bağının altında (İnfrasindesmotik) | Genellikle stabildir; konservatif (alçı/atel) tedavi uygulanır. |
| Weber Tip B | Sindesmoz hizasında (Transsindesmotik) | Kısmi stabilite; deplasmana göre cerrahi veya alçı seçilir. |
| Weber Tip C | Sindesmozun üzerinde (Suprasindesmotik) | Sindesmoz yırtılmıştır; instabildir, cerrahi vida/plak şarttır. |
2. Alçı Çıktıktan Sonra Karşılaşılan Sorunlar ve Çözümleri
- Sertlik ve Dorsifleksiyon Kaybı: Aşil tendonu ve arka kapsül kısalarak ayağın yukarı çekilmesini engeller. Bu durum topallamaya yol açar.
- Kronik Ödem ve Dolaşım Bozukluğu: Bacak aşağı sarkıtıldığında morarma ve şişme olur. Retrograd lenfatik masaj ve soğuk-sıcak kontrast banyolar ile ödem dağıtılır.
- Propriosepsiyon Kaybı: Eklemdeki mekanoreseptörler hareketsiz kaldığı için beyin ayak bileğinin uzaydaki konumunu algılamakta zorlanır; tekrar burkulma riski doğar.
3. Faz Faz Ayak Bileği Egzersiz Protokolü
Faz 1: Erken Dönem & Ödem Kontrolü (Alçı Çıkar Çıkmaz – 1-2. Hafta)
- Ayak Bileği Alfabesi (ABC Egzersizi): Ayak başparmağınızla havada hayali büyük harfler (A’dan Z’ye) çizin (tüm yönlerde eklem mobilitesi kazandırır).
- Havlu ile Dorsifleksiyon Germe: Bacak düz otururken ayak ucuna havlu takıp kendinize doğru 20 saniye çekin (topuk yerden kalkmamalıdır).
- Şişe Yuvarlama: Ayak tabanınızın altına dondurulmuş bir su şişesi koyarak 10 dakika ileri geri yuvarlayın (hem ödemi çözer hem plantar fasyayı esnetir).
Faz 2: Kademeli Yük Verme ve Kuvvetlendirme (2 – 6. Hafta)
- Elastik Direnç Bandı (Theraband): 4 yönde (Dorsifleksiyon, Plantar fleksiyon, İnversiyon, Eversiyon) dirençli kuvvetlendirme (3 set x 12 tekrar).
- Oturarak Topuk ve Parmak Ucu Kaldırma: Sandalyede otururken topukları ve parmak uçlarını sırayla kaldırarak kas pompasını aktive etme.
- Kademeli Yürüyüş Eğitimi: Çift kanadyenden tek kanadyene ve bağımsız topuk-parmak yürüyüş paternine geçiş.
Faz 3: İleri Denge ve Propriosepsiyon (6. Hafta ve Sonrası)
- Tek Ayak Üstünde Denge: Sert zeminde gözler açık (30 sn), ardından gözler kapalı tek ayak durma.
- Denge Tahtası (Wobble Board): Denge tahtası üzerinde dairesel kontrol sağlama.
- Merdiven İnme-Çıkma ve Baldır Yükseltme (Calf Raise): İki bacakla başlayıp tek bacağa ilerleyen parmak ucu yükselmeleri.